Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini takomillashtirishga oid qonun loyihasi Qonunchilik palatasi tomonidan qabul qilinib, Senatga yuborildi. Endi hujjat Senat tomonidan ma’qullanib, Prezident imzolaganidan keyin qonun kuchga kiradi. Shundan so‘ng so‘nggi yillarda davom etayotgan bahslarga ham huquqiy nuqta qo‘yilishi mumkin.

Bu masala yuzasidan turli fikrlar bildirilmoqda. Ayrimlar o‘zgarishlarni qo‘llab-quvvatlasa, boshqalar “buning nima keragi bor?” degan savolni o‘rtaga tashlamoqda. Men esa aksiyadorlik jamiyati matbuot kotibi sifatida bu masalaga, avvalo, amaliyot va raqamli texnologiyalar nuqtai nazaridan qarayman.

Gap butun alifboni almashtirish haqida emas. Taklif etilayotgan islohot atigi to‘rtta harfning yozilishini takomillashtirishga qaratilgan. Bir qarashda bu kichik o‘zgarishdek ko‘rinishi mumkin. Biroq raqamli iqtisodiyot, elektron davlat boshqaruvi va sun’iy intellekt jadal rivojlanayotgan bugungi sharoitda uning amaliy ahamiyati ancha katta.

Mamlakatimizda elektron hujjat aylanishi yil sayin kengaymoqda. Davlat xizmatlari raqamlashtirilmoqda, korxona va tashkilotlarda qog‘oz hujjatlar o‘rnini elektron hujjatlar egallayotir. Sun’iy intellekt texnologiyalari ishlab chiqarish, ta’lim, tibbiyot, ommaviy axborot vositalari va davlat boshqaruviga tobora chuqur kirib bormoqda. Bunday sharoitda yozuv tizimi ham zamon talablariga mos bo‘lishi tabiiydir.

Aslida alifbo qotib qolgan buyum emas. U jamiyat, ilm-fan va texnologiyalar bilan birga rivojlanib boradigan tirik tizimdir. Dunyoning ko‘plab mamlakatlarida yozuv islohotlari aynan zamon talablari va texnologik ehtiyojlardan kelib chiqqan holda amalga oshirilgan.

Bugun har bir tashkilotda hujjatlar asosan elektron shaklda yuritilmoqda. Elektron hujjat aylanishi, ma’lumotlar bazalari, rasmiy veb-saytlar, ijtimoiy tarmoqlar, elektron davlat xizmatlari, sun’iy intellekt va qidiruv tizimlari yagona va barqaror yozuv standartlarini talab qiladi.

Amaldagi alifboda o‘ va g‘ harflarida qo‘llaniladigan apostrof turli dasturlarda turlicha qabul qilinadi. Bir joyda (ʻ), boshqa joyda ('), yana boshqa tizimda (‘) ishlatiladi. Kompyuter esa bularni bir xil emas, turli belgilar sifatida qabul qiladi. Natijada bir xil so‘z turli ko‘rinishda yoziladi, qidiruvda topilmaydi yoki ma’lumotlar bazasida ikki xil yozuv sifatida saqlanadi.

Yana bir jihat,  sh va ch tovushlarining ikki harf bilan yozilishidir. Bu hamma uchun uchun bu katta muammo bo‘lmasligi mumkin. Ammo elektron tizimlar, dasturiy ta’minot va sun’iy intellekt uchun har bir ortiqcha belgi ma’lumotlarni qayta ishlash jarayoniga ta’sir qiladi. Bir tovushning bitta belgi bilan ifodalanishi matnni qayta ishlashni, saralashni va qidirishni soddalashtiradi.

Bu holatni ijtimoiy tarmoqlarda ham har kuni kuzatamiz. Apostrofli harflar xeshteglarda to‘liq ishlamaydi, ayrim platformalarda qidiruv natijalarida muammolar yuzaga keladi. Shu bois ko‘pchilik majburan, masalan, davlatimiz nomini Uzbekistan, Uzbekiston deb soddalashtirilgan yozish usullaridan foydalanmoqda. Bu esa o‘zbek tili imlosining raqamli muhitda izchil qo‘llanilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Bu muammolarni biz ham amaliyotda doim his qilamiz. “O‘zbekko‘mir” aksiyadorlik jamiyatida har yili minglab elektron hujjatlar, buyruqlar, xizmat xatlari, axborotlar, veb-sayt materiallari va ijtimoiy tarmoqlar uchun yuzlab postlar tayyorlanadi. Ayrim hollarda apostrof, qo‘shtirnoq yoki tutuq belgilarining turlicha qo‘llanilishi sababli hujjatlarni qidirish, arxivlash, ma’lumotlar bazasi bilan ishlash hamda internetda axborot izlashda texnik noqulayliklar yuzaga keladi.

Albatta, har qanday yangilikka ko‘nikish oson kechmaydi. Ayniqsa, yozuv bilan bog‘liq o‘zgarishlar dastlab bahs-munozaralarga sabab bo‘lishi tabiiy. Lekin bugun biz axborot asrida yashayapmiz. Raqamli iqtisodiyot, sun’iy intellekt va elektron hujjat aylanishi shiddat bilan rivojlanayotgan bir paytda yozuv tizimini ham zamonaviy texnologiyalar talablariga moslashtirib borish zarur.

Menimcha, mazkur islohotning asosiy maqsadi o‘zbek tilini raqamli texnologiyalar, elektron hujjat aylanishi, sun’iy intellekt va xalqaro axborot tizimlarida yanada samarali qo‘llash uchun qulay va yagona standart yaratishdan iborat. Agar o‘zgarishlar bosqichma-bosqich, puxta tushuntirish ishlari bilan amalga oshirilsa, u davlat idoralari, biznes va oddiy foydalanuvchilar uchun ham sezilarli qulaylik yaratadi.

Ne’mat Dushayev,

“O‘zbekko‘mir” AJbosh direktorining mabuot kotibi – axborot siyosati masalalari bo‘yicha maslahachisi